Literatür taraması (literature review), her akademik çalışmanın temel taşını oluşturur. Bir araştırmacı, alanındaki mevcut çalışmaları sistematik biçimde incelemeden ne özgün bir soru kurabilir ne de bulgularını doğru konumlandırabilir. Ancak bu sürecin en büyük engeli, hangi platformu ne zaman kullanacağını bilmemektir.
Bu yazıda, farklı disiplinlerden ve farklı erişim modellerinden oluşan 50'den fazla literatür tarama platformunu kategorilere ayırarak ele alıyoruz. Büyük uluslararası veritabanlarından Türkiye odaklı kaynaklara, açık erişimli arşivlerden alan bazlı özel platformlara kadar geniş bir yelpaze sunuluyor.
Akademik çalışmaların başarısı büyük ölçüde doğru kaynaklara ulaşmakla başlar. Aşağıdaki platformları tanımak, hem zaman kazandırır hem de araştırmanın kapsamını genişletir.
Uluslararası akademik veritabanları, milyonlarca makale, kitap bölümü ve konferans bildirgesine tek noktadan erişim sağlar. Bu platformların büyük çoğunluğu kurumsal abonelik gerektirir; yani üniversite kütüphanenizin üyeliği sayesinde erişim sağlarsınız.
Scopus (scopus.com), Elsevier tarafından yönetilen kapsamlı bir özet ve alıntı veritabanıdır. Bir makalenin kaç kez atıf aldığını, hangi dergilerde yayımlandığını ve yazarların h-indeksini (bir araştırmacının üretkenliğini ve etkisini ölçen bir metrik) buradan takip edebilirsiniz. Benzer biçimde Web of Science (webofknowledge.com), SCI (Science Citation Index — Fen Bilimleri Atıf İndeksi), SSCI (Social Sciences Citation Index — Sosyal Bilimler Atıf İndeksi) ve ESCI (Emerging Sources Citation Index — Gelişmekte Olan Kaynaklar Atıf İndeksi) gibi saygın endeksleri bünyesinde barındırır.
ScienceDirect (sciencedirect.com), Elsevier bünyesindeki binlerce dergiye ve kitap bölümüne tam metin erişim sunar. SpringerLink (link.springer.com), Springer-Nature yayın grubunun dergilerine ve kitaplarına kapı aralamaktadır. Wiley Online Library (onlinelibrary.wiley.com) ve Taylor & Francis Online (tandfonline.com) da çok sayıda disiplini kapsayan hakemli dergilere — uzman hakemler tarafından değerlendirilen dergilere — erişim sağlayan güçlü platformlar arasındadır.
Açık erişim (open access — OA), akademik yayınların herhangi bir ücret veya abonelik engeli olmaksızın kamuya sunulması anlamına gelir. Bu model, özellikle kurumsal veritabanlarına erişimi kısıtlı olan araştırmacılar için büyük önem taşır.
SSRN (ssrn.com), sosyal bilimler ve beşeri bilimler alanında ön baskı (preprint — hakemli değerlendirme sürecinden geçmeden paylaşılan çalışma) makalelerini barındıran köklü bir platformdur. Ekonomi, hukuk, psikoloji ve yönetim alanında çalışanlar için birincil kaynaklardan biri sayılır. OALib (oalib.com), açık erişimli bilimsel makalelerin geniş bir koleksiyonunu araştırmacılara sunar.
PubMed (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov), ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi tarafından yönetilen ve biyomedikal literatür için birincil referans noktası olan ücretsiz bir veritabanıdır. Tıp, hemşirelik, eczacılık ve biyomedikal araştırma alanlarında çalışanlar için vazgeçilmezdir. OpenDOAR (v2.sherpa.ac.uk/opendoar/), dünya genelindeki açık erişimli akademik depoları (repository) listeleyen bir dizindir; hangi üniversitenin veya kurumun açık arşiv sunduğunu buradan keşfedebilirsiniz.
Tezler ve dissertasyonlar (dissertations — doktora düzeyinde hazırlanan kapsamlı araştırma çalışmaları), yayımlanmamış ancak özgün bulgular içeren değerli akademik kaynaklardır. Alandaki güncel yöntemleri, teorik tartışmaları ve deneysel verileri incelemek için araştırmacılar sıklıkla bu kaynaklara başvurur.
ProQuest (search.proquest.com), geniş bir akademik makale ve tez veritabanı sunar. Dünya genelindeki üniversitelerden milyonlarca teze erişim imkânı sağlayan en kapsamlı platformlardan biridir. EBSCO (ebsco.com), açık erişimli tez ve dissertasyonları kapsayan ayrı bir veritabanıyla araştırmacılara hizmet eder.
NDLTD (ndltd.org — Networked Digital Library of Theses and Dissertations, yani Ağa Bağlı Dijital Tez ve Dissertasyon Kütüphanesi) ve Global ETD (search.ndltd.org), elektronik tezler için küresel bir erişim noktası sağlar. OpenThesis (openthesis.org), tez ve dissertasyonlar için ücretsiz bir depo işlevi görür. Türkiye'deki lisansüstü çalışmalara ulaşmak isteyenler için ise Tez Merkezi (tez.yok.gov.tr) — YÖK'ün (Yükseköğretim Kurulu'nun) resmi tez arşivi — birincil kaynaktır.
Türkçe akademik literatürü araştırmak için uluslararası veritabanlarının yanı sıra Türkiye'ye özgü platformların da bilinmesi gerekir. Bu kaynaklar, özellikle Türk eğitim sistemi, toplum ve hukuku üzerine çalışan araştırmacılar için büyük önem taşır.
TrDizin (trdizin.gov.tr), TÜBİTAK (Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu) bünyesinde yönetilen ve Türkiye'deki hakemli dergilerde yayımlanmış makaleleri indeksleyen resmî bir veritabanıdır. İdeal Online (idealonline.com.tr), Türkçe akademik dergilere ve makalelere erişim imkânı sunan bir başka önemli platformdur. Sobiad (atif.sobiad.com), Türkçe akademik yayınlara ve atıf analizlerine odaklanır.
Türk Eğitim İndeksi (turkegitimindeksi.com), eğitim alanındaki araştırmalar için Türkiye odaklı bir indeks sunar. Toplu Katalog (toplukatalog.gov.tr), Türkiye'deki kütüphanelerin koleksiyonlarını aynı anda tarayan ve istediğiniz kaynağı kendi kütüphanenize getirtmenizi sağlayan bir araçtır. Hukuk alanındaki araştırmacılar için Kanunum (kanunum.com) ve Jurix (jurix.com.tr), Türkiye mevzuatı, kanunlar ve yargı kararlarına kapsamlı erişim sunar. Pagem (pegem.net), akademik yayınlar ve eğitim kaynakları konusunda uzmanlaşmış bir platformdur.
Örnek: Türkiye'de eğitim politikaları üzerine makale yazan bir araştırmacı, uluslararası kaynaklara Scopus veya Web of Science üzerinden ulaşırken Türkçe literatüre TrDizin ve Türk Eğitim İndeksi üzerinden erişebilir. Tez alıntılarını ve atıf verilerini takip etmek için ise Sobiad'ı kullanabilir.
Bazı veritabanları belirli bir disipline ya da konu alanına odaklanır. Alandaki standart kaynakları bilmek, literatür taramasını çok daha verimli kılmaktadır.
Tıp ve sağlık bilimleri için UptoDate (uptodate.com), klinik kararları destekleyen güncel rehberler ve tedavi protokolleri sunar. Ovid (ovid.com) da sağlık bilimleri literatürüne odaklanan köklü bir platformdur. Ekonomi araştırmaları için EconLit (aeaweb.org/econlit/), Amerikan Ekonomi Derneği tarafından yönetilen anahtar bir kaynaktır. SSCI (Social Sciences Citation Index — Sosyal Bilimler Atıf İndeksi), sosyal bilimlerdeki akademik yayınları indeksleyen ve etki faktörü yüksek dergileri belirlemek için kullanılan önemli bir endekstir.
Bilgisayar bilimleri alanında CiteSeerX (citeseerx.ist.psu.edu), akademik belgelere dijital erişim sağlar. Kore akademik yayınlarına ulaşmak isteyenler için DBpia (dbpia.co.kr) değerli bir kaynaktır. Science | AAAS (sciencemag.org), Amerikan Bilim İlerletme Derneği tarafından yayımlanan ve bilim dünyasının en prestijli dergilerinden birine ev sahipliği yapar. Biyomedikal araştırmacılar için Vadlo (vadlo.com) yaşam bilimleri alanında özelleşmiş arama araçları sunarken dilbilim çalışmaları için Ethnologue (ethnologue.com) dünya dilleri hakkında kapsamlı bir başvuru kaynağı işlevi görür.
Her araştırma makaleye değil kitaba, arşiv materyaline ya da veri setine ihtiyaç duyar. Bu kategorideki platformlar, araştırmacılara çok daha geniş bir materyal yelpazesine erişim imkânı tanır.
HathiTrust (hathitrust.org), dünya genelindeki üniversite kütüphanelerinin oluşturduğu bir konsorsiyum tarafından yönetilen ve dijitalleştirilmiş kitap ile dergileri barındıran kapsamlı bir dijital kütüphanedir. Internet Archive (archive.org), kitaplar, filmler, yazılım ve web sitelerini arşivleyen; telif süresi dolmuş eserlere ücretsiz erişim sağlayan eşsiz bir dijital arşivdir. WorldCat (worldcat.org), dünyanın dört bir yanındaki kütüphane koleksiyonlarını tarayan ve bir kaynağın hangi kütüphanede bulunduğunu gösteren kapsamlı bir katalogdur.
Google Dataset Search (datasetsearch.research.google.com), veri odaklı araştırmalar için kullanılabilir veri kümelerini (dataset) bulmayı kolaylaştıran özel bir arama aracıdır. Jpress (jpress.nli.org.il), tarihi gazete arşivlerine dijital erişim sağlayarak tarih ve sosyal bilimler araştırmaları için benzersiz bir kaynak sunar. Turuz (turuz.com), çok çeşitli dillerde akademik kitaplar ve sözlükler barındıran bir platform olarak öne çıkar.
Genel akademik arama motorları arasında RefSeek (refseek.com) ve iSEEK Education (education.iseek.com), öğrenci ve araştırmacılar için filtrelenmiş güvenilir kaynaklara yönlendirme yapar. World Wide Science (worldwidescience.org), çok dilli ve çok uluslu bir bilimsel arama motoru olarak küresel yayınlara erişim sağlar. Microsoft Academic Search (academic.microsoft.com) ise akademik yayınları ve yazarları keşfetmek için gelişmiş bir araştırma aracı sunar.
Bu listedeki platformların tamamını düzenli kullanmak ne gerekli ne de mümkündür. Verimli bir literatür taraması, doğru soruyu doğru platforma yöneltmekten geçer. Tıp araştırması yapıyorsanız PubMed birincil adresinizdir; Türkçe eğitim literatürüne bakıyorsanız TrDizin ve Türk Eğitim İndeksi'ni öne almalısınız; atıf analiziyle ilgileniyorsanız Scopus veya Web of Science daha ayrıntılı veri sunar.
Akademik veritabanları sürekli gelişmektedir; yeni platformlar ortaya çıkmakta, bazı kaynaklar birleşmekte ya da politikalarını değiştirmektedir. Üniversite kütüphanelerinin sunduğu veritabanı listelerini ve kütüphane danışmanlarını düzenli takip etmek, bu değişimlerden haberdar olmanın en pratik yollarından biridir.
Ayrıca, akademik kariyer sürecinizde ihtiyaç duyabileceğiniz güncel bilgileri, pratik ipuçlarını ve sektör gelişmelerini Instagram hesabımızdan düzenli olarak paylaşıyoruz. Araştırma metodolojileri, yayın süreçleri, akademik fırsatlar ve kariyer rehberliği konularında uzman görüşleri ve faydalı içerikler için bizi takip edebilirsiniz. https://instagram.com/akademiktrofficial
Tez düzenleme, akademik çeviri, veri analizi ve diğer hizmetlerimiz hakkında detaylı bilgi almak için iletişime geçin!